|
Sözlük anlamıyla; bir ülkenin, vatandaşlarının zararına
olacak şekilde yabancılara verilen ayrıcalıklar. Osmanlı Devleti'nde Kanuni Sultan Süleyman
döneminde 1535'de ilk kez padişah fermanıyla Fransızlara tanınan hakların tümü.
Fransa Kralı I. François 1525'de Cermen İmapartoru V. Carlos tarafından
esir alınmış bunun üzerine Kralın annesi Kanuni'ye bir mektup yazarak yardım istemiştir.
Bu sırada Mohaç Seferi'ne çıkacak olan Kanuni, bu yardımla Habsburglarla yakınlaşma
sağlanabilir düşüncesiyle, yardım etmeyi kabul etmiştir. Fakat herşey Sultan Süleyman'ın
planladığı gibi olmamış, Fransız dostluğu zamanla resmi bir kimlik kazanmıştır.
1535'te Fransızlarla Osmanlı Devleti arasında imzalanan antlaşmayla Fransızlara
birtakım haklar verilmiştir. Kapitülasyonlar, bu dostluk antlaşmasının yarattığı
yakınlaşma ortamında verilmiş olan haklardır. Buna göre; Fransız bayrağı taşıyan
gemiler Osmanlı egemenliğinde bulunan bütün limanlarda serbestçe ticaret
yapabileceklerdi. Diğer yabancı devletler gemilerini, Osmanlı egemenliğinde bulunan
denizlerde ancak Fransız bayrağı altında ticaret yapabileceklerdi. Bu sayede Fransızlar
kapitülasyonlar gereği Osmanlı denizlerinde serbestçe ticaret yapma özgürlüğüne
kavuşmuştu. Ayrıca Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yaşayan Katoliklere
ibadet özgürlüğü verilmesi, Fransız konsoloslarına kendi vatandaşlarıyla ilgili
sorunların çözümlenmesinde yargı yetkisi tanınması gibi hükümler, daha sonraki yıllarda
İmparatorluğun zayıflamasıyla, devletin bağımsızlığını yok edecek kurallar
haline getirilmiştir.
1569, 1581, 1597, 1614, 1673 ve 1740 yıllarında yeni kapitülasyonlar
verilmiştir. 1740 kapitülasyonlarıyla, Fransa'ya tanınan haklar daha da genişletilmiş,
diğer batılı ülkelere de aynı hakların tanınması kabul edilmiştir. 1740 kapitülasyonlarından
sonra Osmanlı sınırları içerisindeki yabancı devletlere çok geniş ticaret yapma
olanakları sağlanmış, hatta bu haklar sayesinde İstanbul'da yanacı postaneler açılmıştı.
Sevr Antlaşması'nın imzalanmasıyla kapitülasyonlardan yararlanma hakkı
Yunanistan ve Ermenistan'a verilmiş, yabancı gemilere, Türk gemilerine tanınan bütün
hakların tanınması kararlaştırılmıştır. 22 Mart 1922'deki Sakarya Zaferi'nden
sonra Paris'te toplanan İtilaf Devletleri Dışişleri bakanları konferansında ise İngiltere,
Fransa, İtalya, Japonya, Türkiye ve kapitülasyonlardan yararlanan öbür devletlerin
katılmasıyla kurulacak bir komisyonca kapitülasyon hükümlerinin gözden geçirilmesi
konusunda karara varılmıştır. Kapitülasyonlar Lozan Barış Antlaşmasıyla yürürlükten
kalkmıştır. |
|